Bacakta aniden gelişen şişlik bazen basit bir yorgunluk olarak yorumlanabilir. Baldırdaki hassasiyet bir kas zorlanmasına bağlanabilir. Hatta bazı kişilerde hiçbir belirti olmayabilir.
Ancak toplardamarda oluşan bir kan pıhtısı, fark edilmediğinde ciddi sonuçlara yol açabilir.
Venöz tromboembolizm, kısaca VTE, toplardamar sisteminde oluşan kan pıhtılarını ifade eder. Bu tablo iki temel şekilde ortaya çıkar: derin ven trombozu (DVT) ve pulmoner emboli (PE).
DVT’de pıhtı çoğunlukla bacak veya pelvisteki derin toplardamarlarda oluşur. Pıhtının bir parçası kopup kan dolaşımıyla akciğerlere ulaşırsa pulmoner emboli gelişebilir. Pulmoner emboli ise acil tıbbi değerlendirme gerektiren ve yaşamı tehdit edebilen bir durumdur.
Venöz tromboembolizmi önemli yapan özelliklerden biri de bazen sessiz ilerleyebilmesidir.
Bu nedenle kimlerin risk altında olduğunu, hangi belirtilerin dikkate alınması gerektiğini ve ne zaman acil yardım aranacağını bilmek büyük önem taşır.
Venöz Tromboembolizm Nedir?
Venöz tromboembolizm, bir toplardamarda kan pıhtısı oluşmasıyla başlayan hastalık sürecidir.
İki temel formu vardır:
- Derin Ven Trombozu (DVT): Pıhtının derin bir toplardamarda oluşmasıdır. En sık bacaklarda görülür.
- Pulmoner Emboli (PE): DVT’deki pıhtının bir bölümünün koparak akciğer damarlarına ulaşması ve buradaki kan akımını engellemesidir.
DVT ve pulmoner emboli aslında birbirinden tamamen bağımsız iki hastalık değildir. Aynı hastalık sürecinin farklı klinik görünümleridir.
Bu nedenle bacakta oluşan bir pıhtı yalnızca bacağı ilgilendiren lokal bir sorun olarak görülmemelidir.
Venöz Tromboembolizm Ne Kadar Yaygındır?
Venöz tromboembolizm toplum sağlığı açısından önemli bir sorundur.
ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri’nin verilerine göre Amerika Birleşik Devletleri’nde her yıl 900 bine kadar kişi venöz tromboembolizmden etkilenmektedir.
Daha dikkat çekici olan ise bu hastalığa bağlı olarak her yıl tahmini 60.000 ile 100.000 kişinin hayatını kaybetmesidir.
Pulmoner emboli söz konusu olduğunda durum daha da çarpıcıdır. Bazı hastalarda ani ölüm, pulmoner embolinin ilk belirtisi olabilir.
Bu veriler venöz tromboembolizmin neden erken tanınması gereken bir hastalık olduğunu açık biçimde gösterir.
Derin Ven Trombozu Nedir?
Derin ven trombozu, vücudun derin toplardamarlarında kan pıhtısı oluşmasıdır.
En sık:
- Baldır
- Uyluk
- Pelvis
bölgesindeki derin toplardamarları etkiler.
Daha seyrek olarak kollardaki derin toplardamarlarda da görülebilir.
Pıhtı damarın içindeki kan akımını kısmen veya tamamen engelleyebilir. Bunun sonucunda etkilenen uzuvda şişlik, hassasiyet ve renk değişiklikleri ortaya çıkabilir.
Ancak her DVT belirgin şikayetlere yol açmaz.
Bu durum hastalığın en önemli özelliklerinden biridir.
Varis ve Derin Ven Trombozu Arasında İlişki Var mı?
Yüzeyel toplardamarlardaki venöz yetmezlik (varis) tedavi edilmeden ilerlediğinde, bazı hastalarda derin toplardamar sistemini de olumsuz etkileyerek derin venöz yetmezliğe sebep olabilir. Derin venlerde yetmezlik gelişmesi ve kan akımının yavaşlaması ise diğer risk faktörleriyle birlikte derin ven trombozu (DVT) oluşma olasılığını artırabilir.
Bu nedenle varis yalnızca estetik bir sorun olarak görülmemeli; ilerleyen venöz yetmezlik zamanında değerlendirilmelidir.
DVT Her Zaman Belirti Verir mi?
Hayır.
Bazı DVT vakaları çok az belirtiyle ortaya çıkabilir veya tamamen sessiz seyredebilir.
Bu nedenle yalnızca “Bacağım ağrımıyor, o halde pıhtı olamaz” şeklinde düşünmek doğru değildir.
Özellikle risk faktörleri bulunan kişilerde yeni gelişen tek taraflı şişlik veya açıklanamayan bacak değişiklikleri dikkatle değerlendirilmelidir.
Belirtisiz veya hafif belirtili bir DVT bazen ancak pıhtı akciğerlere ulaştığında fark edilebilir.
Pulmoner Emboli Nedir?
Pulmoner emboli, toplardamarda oluşan bir pıhtının yerinden koparak kan dolaşımıyla akciğerlere ulaşmasıdır.
Pıhtı akciğerdeki bir damarı tıkadığında oksijenlenme ve dolaşım ciddi biçimde etkilenebilir.
Pulmoner emboli:
- Küçük ve sınırlı olabilir.
- Ciddi solunum sıkıntısına neden olabilir.
- Kalbin sağ tarafında yük oluşturabilir.
- Bazı durumlarda yaşamı tehdit edebilir.
Bu nedenle pulmoner emboli belirtileri ortaya çıktığında beklemek doğru değildir.
Pulmoner Embolinin Belirtileri Nelerdir?
Pulmoner embolide görülebilecek başlıca belirtiler şunlardır:
- Aniden başlayan nefes darlığı
- Göğüs ağrısı
- Derin nefes alırken artan göğüs ağrısı
- Kalp hızında artış
- Baş dönmesi
- Bayılma
- Öksürük
- Kanlı balgam
- Terleme
Bu belirtilerin özellikle aniden ortaya çıkması önemlidir.
Ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, bayılma veya kanlı öksürük varsa acil tıbbi yardım alınmalıdır.
Bu durumda poliklinik randevusunu beklemek uygun değildir.
Kan Pıhtısı Neden Oluşur?
Pıhtı gelişimini anlamak için tıpta Virchow üçlüsü olarak bilinen üç temel mekanizmaya bakılır.
Bunlar:
- Kan akımının yavaşlaması
- Damar duvarının hasar görmesi
- Kanın pıhtılaşmaya yatkınlığının artması
olarak sıralanabilir.
Bir kişide bu faktörlerden yalnızca biri bulunabileceği gibi birkaçının aynı anda bulunması riski daha belirgin hale getirebilir.
Hareketsizlik Neden Pıhtı Riskini Artırır?
Bacak kasları yürürken toplardamar dolaşımına yardımcı olur.
Özellikle baldır kasları kasıldığında kanın yukarı doğru taşınmasını destekler.
Uzun süre hareketsiz kalındığında bu mekanizma yeterince çalışmaz. Kan akımı yavaşlar ve venöz staz gelişebilir.
Bu nedenle:
- Uzun süreli yatak istirahati
- Hastanede yatış
- Uzun uçak yolculukları
- Uzun araba yolculukları
- Hareket kabiliyetinin azalması
pıhtı riskini artırabilecek durumlardır.
Ancak her uzun yolculuk yapan kişinin pıhtı önleyici ilaç kullanması gerekmez. Koruyucu yaklaşım kişisel risk faktörlerine göre belirlenmelidir.
Kimler Venöz Tromboembolizm Açısından Daha Fazla Risk Altındadır?
VTE gelişme riskini artırabilecek birçok faktör vardır.
Bunlardan bazıları:
- Yakın zamanda geçirilen ameliyat
- Uzun süre hastanede yatış
- Uzun süreli hareketsizlik
- Kanser ve bazı kanser tedavileri
- Gebelik
- Doğum sonrası dönem
- Östrojen içeren hormon tedavileri
- Doğum kontrol hapları
- Fazla kilo
- Sigara kullanımı
- İleri yaş
- Daha önce DVT veya PE geçirilmesi
- Kalıtsal pıhtılaşma bozuklukları
- Ailede kan pıhtısı öyküsü
şeklinde sıralanabilir.
Risk faktörleri bir araya geldiğinde toplam risk artabilir.
Yaş Pıhtı Riskini Ne Kadar Etkiler?
Yaş, venöz tromboembolizm için önemli risk faktörlerinden biridir.
Yayımlanmış epidemiyolojik verilere göre tüm venöz tromboz olaylarının yaklaşık %60’ı 70 yaş ve üzerindeki kişilerde görülmektedir.
Ancak bu, genç kişilerin risk altında olmadığı anlamına gelmez.
Genç ve sağlıklı görünen kişilerde bile:
- Cerrahi
- Gebelik
- Hormon kullanımı
- Uzun süreli hareketsizlik
- Kalıtsal pıhtılaşma bozuklukları
gibi durumlar VTE gelişimine zemin hazırlayabilir.
DVT Belirtileri Nelerdir?
Derin ven trombozu çoğunlukla tek bacağı etkiler.
Başlıca belirtiler:
- Tek taraflı bacak şişliği
- Baldırda hassasiyet
- Bacakta ağrı
- Etkilenen bölgede sıcaklık artışı
- Kızarıklık veya renk değişikliği
- Gerginlik hissi
olabilir.
Ancak bu belirtiler yalnızca DVT’ye özgü değildir.
Kas yaralanmaları, lenfödem veya diğer bazı hastalıklar da benzer yakınmalara yol açabilir.
Bu nedenle tanı yalnızca belirtilere bakılarak konulmamalıdır.
Tek Taraflı Bacak Şişliği Neden Önemlidir?
İki bacakta birden gelişen şişlik birçok farklı nedenle ortaya çıkabilir.
Ancak özellikle daha önce olmayan ve aniden başlayan tek taraflı bacak şişliği, DVT açısından değerlendirilmesi gereken belirtilerden biridir.
Şişliğe:
- Baldır hassasiyeti
- Kızarıklık
- Isı artışı
- Gerginlik
eşlik ediyorsa değerlendirme geciktirilmemelidir.
Burada önemli nokta, kişinin kendi kendine tanı koymamasıdır.
Venöz Tromboembolizm Nasıl Teşhis Edilir?
Tanıda genellikle aşamalı bir yaklaşım izlenir.
İlk olarak kişinin belirtileri ve risk faktörleri değerlendirilir.
Gerekli durumlarda:
- Klinik risk değerlendirme sistemleri
- D-dimer kan testi
- Venöz Doppler ultrason
- Bilgisayarlı tomografi pulmoner anjiyografi
- Ventilasyon/perfüzyon görüntülemesi
kullanılabilir.
Hangi testin seçileceği hastanın klinik durumuna göre değişir.
Doppler Ultrason DVT Tanısında Neden Önemlidir?
Venöz Doppler ultrasonografi DVT şüphesinde en önemli görüntüleme yöntemlerinden biridir.
Bu inceleme:
- Damarın açıklığını
- Kan akımını
- Pıhtı bulunup bulunmadığını
- Pıhtının bulunduğu bölgeyi
değerlendirmeye yardımcı olur.
İşlem genellikle ağrısızdır ve radyasyon içermez.
Özellikle bacak DVT’sinin değerlendirilmesinde yaygın biçimde kullanılır.
D-Dimer Testi Tek Başına Tanı Koyar mı?
Hayır.
D-dimer, vücutta pıhtı oluşumu ve yıkımı sırasında ortaya çıkan maddelerden biridir.
Bazı hastalarda düşük klinik risk ile birlikte normal D-dimer sonucu, DVT veya PE olasılığını dışlamaya yardımcı olabilir.
Ancak yüksek D-dimer sonucu tek başına kişinin kesin olarak pıhtısı olduğu anlamına gelmez.
Çünkü D-dimer başka birçok durumda da yükselebilir.
Bu nedenle sonuç, klinik değerlendirmeyle birlikte yorumlanmalıdır.
Venöz Tromboembolizm Nasıl Tedavi Edilir?
Tedavi; pıhtının bulunduğu yere, büyüklüğüne, hastanın belirtilerine ve genel sağlık durumuna göre planlanır.
Tedavinin temelini çoğu hastada antikoagülan tedavi, yani kanın yeni pıhtılar oluşturma eğilimini azaltan ilaçlar oluşturur.
Antikoagülanların önemli bir özelliği vardır:
Mevcut pıhtıyı doğrudan eritmezler.
Bunun yerine pıhtının büyümesini ve yeni pıhtıların oluşmasını önlemeye yardımcı olurlar. Mevcut pıhtıyı zaman içinde vücudun kendi sistemleri parçalar.
Bazı seçilmiş hastalarda ise:
- Kateter yoluyla pıhtı eritici tedavi
- Mekanik trombektomi
- İnferior vena kava filtresi
gibi girişimsel yöntemler değerlendirilebilir.
Tedavi mutlaka hastanın bireysel durumuna göre belirlenmelidir.
DVT Tedavi Edildikten Sonra Sorun Tamamen Biter mi?
Her zaman değil.
DVT başarıyla tedavi edilse bile bazı kişilerde uzun vadeli sorunlar gelişebilir.
Pıhtı, bacak toplardamarlarındaki kapakçıklara kalıcı zarar verebilir veya damar içinde kalıcı bir tıkanıklık bırakabilir.
Bunun sonucunda kan bacakta göllenmeye başlayabilir.
Bu tabloya post-trombotik sendrom adı verilir.
Post-Trombotik Sendrom Nedir?
Post-trombotik sendrom, geçirilmiş DVT sonrasında ortaya çıkabilen kronik venöz dolaşım problemidir.
Araştırmalara göre özellikle proksimal DVT geçiren hastaların yaklaşık %20–50’sinde post-trombotik sendrom gelişebilir.
Belirtileri arasında:
- Kalıcı bacak şişliği
- Gün içinde artan rahatsızlık
- Bacakta ağırlık hissi
- Ayak bileğinde renk değişikliği
- Cilt yapısında değişiklikler
- İleri durumlarda venöz ülserler
yer alabilir.
Bazı araştırmalarda ağır post-trombotik sendrom ve venöz ülser gelişiminin yaklaşık %5–10 düzeyinde olduğu bildirilmiştir.
Bu nedenle DVT yalnızca akut dönemde tedavi edilmesi gereken geçici bir problem değildir.
DVT Tekrar Edebilir mi?
Evet.
Daha önce DVT veya pulmoner emboli geçirmiş olmak, gelecekte yeniden pıhtı oluşma riskini artıran faktörlerden biridir.
Bu nedenle ilk pıhtı sonrasında:
- Pıhtının nedeni
- Tedavinin ne kadar sürdürüleceği
- Kalıcı risk faktörleri
- Aile öyküsü
- Tekrarlama riski
değerlendirilmelidir.
Kan sulandırıcı tedavinin süresi her hasta için aynı değildir. Bazı kişilerde birkaç aylık tedavi yeterli olabilirken bazı hastalarda daha uzun tedavi gerekebilir.
Venöz Tromboembolizm Önlenebilir mi?
Bazı VTE vakaları önlenebilir.
Özellikle yüksek riskli dönemlerde alınacak önlemler önemlidir.
Günlük yaşamda:
- Uzun yolculuklarda düzenli hareket etmek
- Ayak bileği ve baldır hareketleri yapmak
- Ameliyat veya hastalık sonrası doktorun izin verdiği ölçüde erken hareket etmek
- Uzun süre sabit pozisyonda kalmamak
yararlı olabilir.
Bazı yüksek riskli hastalarda hekim tarafından:
- Antikoagülan ilaçlar
- Medikal kompresyon yöntemleri
önerilebilir.
Ancak bu uygulamalar herkese rutin olarak önerilmez. Korunma planı kişinin risk düzeyine göre belirlenmelidir.
Uzun Uçak Yolculuklarında Nelere Dikkat Edilmeli?
Uzun yolculuk sırasında uzun süre hareketsiz oturmak toplardamar akımını yavaşlatabilir.
Bu nedenle özellikle uzun uçuşlarda:
- Mümkün olduğunda ayağa kalkmak
- Kısa yürüyüşler yapmak
- Otururken ayak bileğini hareket ettirmek
- Baldır kaslarını çalıştırmak
yararlı olabilir.
Ancak daha önce DVT geçirmiş, aktif kanseri bulunan veya ciddi risk faktörlerine sahip kişilerin yolculuk öncesinde doktorlarıyla görüşmeleri önemlidir.
Koruyucu ilaç veya kompresyon çorabı gerekip gerekmediğine bireysel olarak karar verilmelidir.
Doğum Kontrol Hapları Pıhtı Riskini Artırabilir mi?
Östrojen içeren bazı doğum kontrol yöntemleri venöz tromboembolizm riskini artırabilir.
Ancak bu durum kişinin kullandığı ilacı kendi kendine bırakması gerektiği anlamına gelmez.
Risk;
- Yaş
- Sigara kullanımı
- Kişisel pıhtı öyküsü
- Aile öyküsü
- Diğer sağlık sorunları
ile birlikte değerlendirilmelidir.
Pıhtı riski konusunda endişesi bulunan kişiler kullandıkları hormonal tedaviyi hekimleriyle görüşmelidir.
Ne Zaman Doktora Başvurmalısınız?
Yeni gelişen:
- Tek taraflı bacak şişliği
- Açıklanamayan baldır hassasiyeti
- Bacakta kızarıklık
- Bölgesel sıcaklık artışı
- Renk değişikliği
varsa gecikmeden tıbbi değerlendirme alınmalıdır.
Bu belirtilerin başka nedenleri de olabilir. Ancak DVT olasılığı dışlanmalıdır.
Buna karşılık:
- Ani nefes darlığı
- Göğüs ağrısı
- Bayılma
- Kanlı öksürük
- Ani ve ciddi solunum sıkıntısı
gibi pulmoner emboli belirtileri varsa acil tıbbi yardım alınmalıdır.
Sonuç: Sessiz Bir Pıhtıyı Hafife Almayın
Venöz tromboembolizm sık görülen, bazen belirti vermeden ilerleyen ve ciddi sonuçlara yol açabilen bir hastalık grubudur.
Derin ven trombozu bacakta başlayan bir problem gibi görünse de pıhtının akciğerlere ulaşması halinde pulmoner emboli gelişebilir.
Üstelik sorun yalnızca akut dönemle sınırlı değildir.
DVT geçiren hastaların önemli bir bölümünde ilerleyen yıllarda kronik şişlik, cilt değişiklikleri ve venöz ülserlerle seyreden post-trombotik sendrom gelişebilir.
Bu nedenle en önemli adımlar:
- Risk faktörlerini bilmek
- Yeni belirtileri önemsemek
- DVT şüphesinde erken değerlendirme yaptırmak
- Pulmoner emboli belirtilerinde acil yardım istemek
- Tedavi ve takip planına uymaktır
Venöz tromboembolizm her zaman önlenemeyebilir. Ancak erken tanı ve uygun tedavi, ciddi komplikasyon riskini önemli ölçüde azaltabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kan pıhtısı kendiliğinden geçebilir mi?
Vücut zaman içinde bir pıhtıyı parçalayabilir. Ancak bu, şüpheli bir pıhtının tedavisiz bırakılabileceği anlamına gelmez. Tedavi edilmediğinde pıhtı büyüyebilir veya akciğerlere ulaşabilir.
DVT her zaman bacak ağrısı yapar mı?
Hayır. Bazı DVT’ler çok hafif belirtiyle veya tamamen belirtisiz seyredebilir.
DVT sonrası uçak yolculuğu yapılabilir mi?
Birçok hasta tedavi başladıktan ve klinik durum uygun hale geldikten sonra seyahat edebilir. Ancak yakın zamanda DVT geçiren kişilerin uzun yolculuk öncesinde doktorlarına danışmaları gerekir.
Genç kişilerde kan pıhtısı gelişebilir mi?
Evet. İleri yaş önemli bir risk faktörüdür ancak genç kişilerde de cerrahi, gebelik, hormon kullanımı, uzun süreli hareketsizlik veya kalıtsal pıhtılaşma bozuklukları nedeniyle VTE gelişebilir.
DVT ile varis aynı şey midir?
Hayır. DVT derin toplardamarda pıhtı oluşmasıdır. Varis ise yüzeyel toplardamarların genişlemesiyle ilişkili farklı bir venöz problemdir.
Kan sulandırıcı ilaçlar pıhtıyı eritir mi?
Standart antikoagülanlar pıhtıyı doğrudan eritmez. Pıhtının büyümesini ve yeni pıhtı oluşumunu önlemeye yardımcı olurken vücut mevcut pıhtıyı zaman içinde parçalar.
DVT sonrası kalıcı bacak şişliği olabilir mi?
Evet. DVT sonrası gelişebilen post-trombotik sendrom, kalıcı veya tekrarlayan bacak şişliği, cilt değişiklikleri ve diğer kronik venöz yakınmalara neden olabilir.
Pulmoner emboli şüphesinde ne yapılmalıdır?
Ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, bayılma veya kanlı öksürük gibi belirtilerde acil tıbbi yardım alınmalıdır. Bu belirtiler beklenmemelidir.
Önerilen İç Bağlantılar:
- Prof Dr Semih Barlas web sitesi
- Varis Tedavisinde Modern Yöntemler Nelerdir?
- Varis Nedir ve Neden Oluşur?
- İletişim
Önerilen Dış Bağlantılar: